SHAXSIY KABINETGA KIRISH
.
SSENARIYLAR
 Barcha ssenariylar
ARXIV
Iyul 2019
YaDuSeChPaJuSh
 123456
78910111213
14151617181920
212324252627
28293031   
Buxoro xonligining davlat mustaqilligini yo’qotishi

1740- yilda Eron qo’shinlari Nodirshoh boshchiligida Buxoroga qarshi yana hujum boshladi. Buxoro va Xiva xonlari umumiy yo’qotishi dushmanga qarshi kurashish uchun birlasha olmadilar.Bu ham yetmaganidek, Buxoroning o’zida xoinlik yuz berdi. Xonlikda yetakchi mavqega ega bo’lib olish niyatidan qaytmagan Qarshi hukmdori Muhammad Hakimbiy Nodirshoh tomoniga o’tib ketdi. Abulfayzxon Eron bosqiniga qarshi kurashni uyushtira olmadi va taslim bo’ldi.  Nodirshoh Buxoro xonligining taslim bo’lish shartlarini Muhammad Hakimbiy orqali Abulfayzxonga jo’natdi.Taslim bo’lish haqidagi shartnomani imzolash uchun Abulfayzxon Zarafshon daryosining bo’yidagi Chorbakr qo’rig’iga — Nodirshoh huzuriga borishga majbur bo’ldi. Shartnomaga ko’ra, Nodirshoh qo’shinlari uchun 8 yilga yetadigan 200 ming xarbor bug’doy va arpa to’plab beradi. Bundan tashqari, Buxoro xonligi aholisidan 10 ming nafarli qo’shin to’planib Nodirshoh ixtiyoriga jo’natiladi. Bu qo’shinga Muhammad Hakimbiyning o’g’li Muhammad Rahim qo’mondon etib tayinlandi.

 Shu tariqa Buxoro Eronga qaram davlatga aylandi.

Abulfayzxon amalda qo’g’irchoq hukmdorga aylanib qoldi. Muhammad Hakimbiy esa qb’shbegi lavozimini egalladi. Butun hokimiyat amalda uning qoiida to’plandi. Endi ashtarxoniylar hukmronligining barham topishi muqarrar bo’lib qoldi.

 Muhammad Rahimbiy

Buxoroda ashtarxoniylar sulolasi hukmronligi davrida o’zbek qabilalaridan mang’itlar va qo’ng’irotlarning nufuzi baland edi. Bu ikki qabila haqiqiy hokimiyat ashtarxoniylar qo’lida bo’lib turgan davrlarda ularga sadoqat bilan xizmat qilgan edilar. Biroq, keyinchalik, Buxoroda mang’itlar alohida nufuzga ega bo’lish uchun astoydil kurashdilar. Muhammad Hakimbiy davrida bu maqsadga erishdilar. Muhammad Hakimbiy 1743- yilda vafot etgan edi. Uning o’g’li Muhammad Rahimbiy o’zining muntazam qo’shinga egaligidan foydalanib, hokimiyatda otasi kabi alohida mavqe uchun da’vogarlik qilaboshladi. So’nggi ashtarxoniy Abulfayzxon unga Bosh vazirlik lavozimini berishga majbur bo’ldi va oxir-oqibatda markaziy hokimiyat uning qo’hda to’plandi. Nodirshoh 1747- yilda o’ldirilganidan so’ng Eronda boshlangan ichki kurashlar Muhammad Rahimbiyning Buxoro taxtini egallashiga yo’l ochib berdi. Uning buyrug’i bilan   Abulfayzxon ham 1747- yili o’ldirildi.Muhammad Rahimbiy taxtga Abulfayzning o’g’li Abdulmo’minni o’tqazdi va uni o’ziga kuyov qilib oldi. Ko’p o’tmay Muhammad Rahimbiy kuyovi Abdulmo’minni ham qatl ettirdi. Tez orada Muhammad Rahimbiy Buxoro aslzodalari va ruhoniylarining qo’llab-quvvatlashi bilan 1756- yilda o’zini xon deb e’lon qildi. Biroq mang’itlar chingiziylar nasliga mansub bo’lmaganligi uchun undan keyingi mang’it hukmdorlari o’zlarini xon deb emas, amir deb ataganlar. Ular Buxoro mintaqasining diniy hukmdori — amir ul-mo‘minin hisoblanganlar. Shunday qilib, 1756- yili Buxoroda hokimiyat tepasiga yangi sulola — mang’itlar sulolasi keldi va davlatni 1920- yilgacha idora qildi. Shundan boshlab Buxoro xonligi endilikda Buxoro amirligi deb ataladigan bo’ldi. Mang’itlar 92 o’zbek qabilasining biri edi.

Mang’it hukmdori Muhammad Rahimxon (1756—1758) mamlakatda o’zining mutlaq hukmdorligini o’rnatish hamda ichki boshboshdoqlikni tugatish siyosatini tutdi. Bunday siyosatdan ko’zlangan maqsad — markazlashgan davlatni tiklash edi. Muhammad Rahimxon bu siyosatni ro’yobga chiqarishga qat’iy kirishdi. U barcha mahalliy hukmdorlarni o’z huzuriga chorlab, ularga o’zining asl maqsadini, o’z boshqaruv dasturini ma’lum qildi. Lekin davom etayotgan ichki nizolar, urushlar mamlakatni xonavayron qilayotganligi, xo’jalik, savdo-sotiq ishlarining izdan chiqayotganligi, agar bu jarayonlar bundan buyon ham davom etiladigan bo’lsa, davlat halokati muqarrar ekanligini alohida ta’kidladi. Qaysi mahalliy hukmdor markaziy hokimiyatga bo’ysunmasa, undaylar ayovsiz jazoga tortilishini ogohlantirdi. Muhammad Rahimxon mustaqillikni da’vo etib yurgan Miyonqol, Nurota, Qo’bodiyon, Boysun, Shahrisabz hamda Urgut bekliklarini to’rt yil davomida o’ziga bo’ysundirdi. Ayni paytda u bo’ysunishni ustamagan, markaziy hokimiyatga bo’ysunmaslikka urinayotgan qabilalarni turgan joyidan ko’chirtirib yuborish siyosatini tutdi. Masalan, burqut, qipchoq, yetti urug’, bahrin, yuz, kenagas, saroy va boshqa qabilalarga nisbatan ana shunday siyosat yuritildi.Muhammad Rahimxon yirik yer egalarining davlatni boshqarish ishlarida shu vaqtgacha davom etib kelgan aralashuvlarini keskin kamaytirishga erisha oldi. Shunday bo’lsa-da, u barcha bekliklarning markaziy hokimiyatni tan olishlariga to’la erisha olmadi.

 Doniyolbiy otaliq va Amir Shohmurod

Muhammad Rahimxon vafotidan so’ng va uning amakisi Doniyolbiy otaliq hokimiyatni o’z qo’liga oldi (1758-1785). U o’zini xon atamadi va Abulfayzxonning nabirasi Abulg’ozini taxtga o’tqazdi. Doniyolbiy ham otaliq mansabini, ham amaldagi hukmdorlikni o’z qo’lida saqlab qoladi. U o’z qo’shinlarini mustahkamlashga, unga tayanib ish ko’rishga harakat qildi. Barcha mang’it beklariga katta yer-mulkni tanho qilib berdi. Xalqdan olinadigan soliqlarni ko’paytirdi. Uning davrida Balx, Hisor, Ko’lob, O’ratepa bekliklarining mustaqillikka intilishlari kuchaydi. Katta yer egalari, qushbegi va qozikalonlarning o’zboshimchaligini esa sindira olmadi. O’g’illaridan bin Shohmurod darvishona hayot kechirar, shayx maslahati bilan bozorda hammollik qilardi. Keyin esa pichoqqa qin yasab sotib, shu orqali ro’zg’or tebratardi. Xalq orasida obro’si katta bo’lgani uchun Doniyolbiy unga hokimiyatni topshirdi. Amir Shohmurod (1785-1800). Amir Doniyolbiy otaliqning to’ng’ich o’g’li bo’lib, yoshligidan xudojo’y, porso bo’lib o’sgan. Madrasani bitirib, darvishlik suluki tarafdori, targ’ibotchisidan biriga aylanadi. Shohmurod Abulg’ozini hokimiyatdan chetlatib, o’zini Buxoro amiri deb e’lon qiladi va taxtni egallaydi. Xalq unga hurmat bilan „amiri ma‘sum” (begunoh amir) unvonini bergan.  Shohmurod o’z faoliyatida ommaga tayanib ish tutdi. Adolat tamoyillariga qattiq amal qildi. O’zi ham nihoyatda kamtarin hayot kechirgan. Masalan, bir yilda bir olacha chopon, bir bo’z ko’ylak kiygan. Boshiga olti gazli bo’z salla, oyog’iga echki terisidan tikilgan saxtiyon mahsi hamda kavush kiygan. Amir Shohmurod Samarqand shahrida katta bunyodkorlik ishlarini amalga oshirdi. Shahar markazida olti qirrali chorsu qurilib, „Toqi musaddas” deb atalgan. Samarqandning har bir madrasasiga imom, muazzin, mudarrislarni o’zi tayinlagan. Talabalar va mudarrislarning maoshi uchun vaqf yerlari va mulklar ajratgan. Amir Shohmurod ba’zi islohotlar o’tkazib, davlatni mustahkamlashga erishdi. Boj va xirojdan boshqa barcha soliqlarni kamaytirdi. Rais mansabini va qo’shin tarkibida qozi askar lavozimini joriy qildi. Mamlakat iqtisodini yo’lga qo’yishda Shohmurod o’tkazgan pul islohoti muhim ahamiyat kasb etdi. Ashtarxoniylar davrida zarb qilingan tangalarda kumush miqdori kamaytirib yuborilgan edi. Shohmurod joriy qilgan qonun bo’yicha kim mol-mulkka xiyonat qilsa, jamiyatdagi martabasidan qat’i nazar qattiq jazoga tortilishi lozim edi. Bu tadbir xalq manfaatlariga tajovuzning oldini oldi.

Normurod Narzullayev (1934-2006)
Normurod Narzullayev 1934 yilning 7 iyulida Qashqadaryo viloyati Kasbi tumanidagi Ho’jahayron qishlog’oda dehqon oilasida dunyoga keldi. U yeti yillik ma’lumotni o’z qishlog’idagi maktabda oldi.
Ko‘chirib olishni xohlasangiz, saytga a’zo bo‘ling yoki foydalanuvchi nomi ostida kiring.

Hozirgacha hech kim fikr bildirmagan!
Sayt “OPEN WEB” tomonidan tayyorlangan